Қандала қаныңды ғана сормайды...

Пятница, 28 Февраль 2020 03:43

Қандала деген қансорғыш қазір қала тұрғындарының қауіпті жауына айналды. Аты қандай зәрлі болса, зияны да соғұрлым көп. Дәл қазір қалада жасырын эпидемия жүріп жатыр. Дернәсілді жәндік көпқабатты үйлерде қаптап кеткен. Бірақ «таландық» деп шағымданған жан жоқ. Шарасыз жағдайын, таусылған төзімін бір-бірінен жасырады. Бұл қандала қаныңды ғана ішпейді. Қалтаңды да қағады.

15365794726bd97df

Паразиттермен күресетін кәсіби дезинфекторлық ұйым күніне 5-6 пәтерді зарарсыздандырады. Мұнан «жасырын эпидемиямен» күресудің қаншалықты күрделі екенін байқауға болады. Көші-қонның артуына байланысты қансорғыш соңғы уақытта Нұр-Сұлтаннан бастап Ақтау, Семей, Тараз, Қызылорда, Шымкент қалаларында кеңінен таралып отыр.

Қандала тек қанмен қоректенеді. Тез өсіп, жылдам көбейеді. Қауіптілігі – жұқпалы дерт таратуында. Науқас адамды шаққан зиянкес сау адамға инфекцияны тасымалдауы мүмкін. Оның көзін өздігіңізден жоя алмайсыз. Үй жағдайында улау тіпті қауіпті. Жуырда ақтаулық тұрғын улы дәрілерді маман нұсқауынсыз қолданып, көршісінің өміріне қауіп төндіргенін білеміз. Ал 2019 жылы үйіне дезинфекция жұмысын өзі жүргізген алматылық әйел соның салдарынан көз жұмды.

Қандаланы ескі тұрғын үйлер мен жатақханаларда болады десек, қателесесіз. Бұл дернәсіл орын, жай талғамайды. Адамнан пәтерлерге емін-еркін тасымалданады. Жылу құбырлары арқылы да пәтерден пәтерге ауысып отырады. Паразитке жылы жер болса, жеткілікті. Олар 60-100 градус ыстық пен суыққа ғана өледі. Дезинфекторлар қаланың Республика даңғылы мен №8 шағын аудандағы үйлерден, Қ.Рысқұлбеков көшесіндегі отбасылық жатақханалардағы тұрғындардан жиі шағым түсетінін айтады.

– Қандала көбейіп кетті. Хабарласқандар оның көзін қалай жоюға болатынын сұрайды. Кейбір таланған кісілер денесіндегі бөртпелерді аллергия деп ойлайды. Қандала жүрген үйге барсаңыз, сөмкеңіз бен киіміңізге ілестіріп, үйіңізге апарасыз, - дейді дезинфектор маман Гүлнар Әбілқасымқызы.

Деректерге сүйенсек, бұл жәндіктер Ресей мен Қытайда пайда болған. Бір қызығы, бұл дернәсіл шет елдерде таңсық емес. Еуропалықтар үшін тіптен қалыпты. Онда іссапармен барған шенеуіктер мен бизнесмендер елге келгенде киімдері мен заттарын арнайы тазартудан өткізеді екен. Міне парадокс!

Әйтсе де, сала мамандары қандалалардың көбеюіне тұрғындардың өзін кінәлайды. Қаладағы пәтерлердің 60-70 пайызы жалға беріледі. Не көп, жекеменшік жатақханалар көп. Ол жердің бәрінде бірдей тазалық жоқ. Пәтер жалдаушылардың көбі қандала көрсе, басқа пәтерге көшіп кетеді. Бірақ бұл зиянкестерден құтылудың амалы емес. Өйткені қансорғыш киім-кешек, төсек-орынның бәріне ұя салады.
– Отбасыммен төрт рет пәтер ауыстырдым. Қайсысына барсақ та, үй иесінен бұрын қандала қарсы алады. Ақшамызды төлегесін тұратын жеріміздің жайлы болғанына не жетсін?! Алайда біз қоныстанған үш үйден де қандала шықты. Соңында дүние-мүлкімізді түгел тастауға тура келді, - дейді қала тұрғыны Жаннұр Маратқызы.

Қандаланың 40 мыңнан астам түрі бар. Қазақстанда 32 тұқымдасы, 370 туысы, 1,5 мыңдай түрі белгілі. Негізгі тұқымдастары: су қандалалары мен төсек қандалалары. Гүлнар Әбілқасымқызы дернәсілдердің үй жиһазымен келетінін айтады. Өйткені паразиттер жиһаз шығаратын кейбір цехтарға да қонақтап үлгерген. Қала берді, ірі сауда орындарына да тараған. Бірақ иелері бұл туралы жақ ашпайды.

Шымқаладағы жасырын эпидемия жайы осындай. Дезинфектор шақыруға көбінің қалтасы көтермейді. Ал үй жағдайында қандаланы улауға болмайды. Өйткені улы заттарға дағдыланып, дозаға қарсы иммунитет қалыптастырған жәндіктер препараттарға оңайлықпен өлмейді. Қалада мемлекеттік негіздегі дезинфекция стансасы жалғыз. Ол мекеме кез келгеннің тапсырысын қабылдамайды. Дәрі препараттары жеткілікті болғанымен маман тапшы. Есесіне жеке ұйымдар жетіп артылады.

Шымкентте олардың 100-ден астамы тіркелген. Біреудің проблемасы – олар үшін қып-қызыл табыс көзі. Әр бөлмені тазалау құны – 5-10 мың теңге шамасында. Қансорғыштан толық құтылу үшін кемінде екі рет өңдеу жұмыстарын жасату керек. Жасырын эпидемияны пайдаланып, «қандаланы құртамыз» деген алаяқтар да көбейген. Базарлар мен ветеринарлық дәріханаларда улы перепараттардың түр-түрі сатылып жатыр. Мамандардың айтуынша, қандай да бір жәндікті өлтіретін препарат сол жәндіктің атымен аталмайды. Сатып алмас бұрын сәйкестік сертификатын талап ету керек.

Қандаланың тіршілік ету уақыты – 14 ай. Олардың иіс сезу қабілеті жақсы дамыған. Қансорғыш адам ұйықтағанда ұясынан шығады. Адам қанына тою үшін 20 минут жеткілікті. Тойынған зиянкес үш күннен бірнеше аптаға дейін ұйықтайды. Одан құтылу үшін әркім өзінше қам жасамауы тиіс. Маман кеңесін алып, қызметін пайдалану абзалырақ.

Жыл басынан бері Шымкент мектептері медициналық кабинеттермен толықты. Салаға қажетті мамандар бөлінді. Жаңалықты естігенде медициналық бекеттер оқушылардың денсаулығын сақтауға қаншалықты дайын деген сауал көңіл түкпірінде тұрды.

мектеп 3

Апта басында МӘМС жүйесінің артықшылығы туралы Ы.Алтынсарин атындағы №65 мектеп-гимназияда өткен баспасөз турында айтылды.

Жаңа жүйе бойынша көп жұмыс атқарылған. Атап айтқанда, медициналық бекеттер жөнделді. Компьютерлік және қажетті жабдықтармен, дәрі-дәрмекпен қамтамасыз етілді. Соның бірі – аталған мектептегі қабылдау бөлімі мен ем-шара бөлмесі алғашқы медициналық көмек, профилактикалық қызмет көрсетеді. Сала мамандары автоматтандырылған басқару жүйесі арқылы жұмыс істейді. Сабаққа ауырып келе алмаған баланы медициналық қызметкер базаға енгізеді. Содан соң бекітілген аймақтық дәрігерге баланың жағдайы хабарланады. Бұрын мектепте бір ғана медициналық бөлме болған. Қазір – екеу. №14 қалалық емханадан бекітілген 4 мейірбике оқушылардың денсаулығын бақылайды.

– Қазір мектепте 3600 бала білім алады. Профилактикалық жұмыстардың өз мектебімізде жүргізілетіне қуандым. Бұл – бала денсаулығын сақтауда өте қажетті шара. Мұнан бөлек, жасөспірімдер арасындағы ерте жүктіліктің алдын алу мақсатында гинеколог, психолог мамандар оқушыларға арнайы дәрістер ұйымдастырып, түсіндіру жұмыстарын жүргізуде. Сонымен қатар, 1-6 сынып оқушылары арасында дұрыс тамақтану, бос уақытты дұрыс пайдалану мақсатында орталықтан мамандар келеді, - дейді мектеп-гимназия директоры Айгүл Керімбаева.

«Әлеуметтік медициналық сақтандыру қоры» КЕАҚ Шымкент қаласы бойынша директорының орынбасары Шалхар Шеримовтің айтуынша, Шымкенттегі 137 мектепте 200 мыңнан астам бала оқып жатыр. МӘМС жүйесі бойынша білім ордаларына денсаулық сақтау басқармасы мен 18 медициналық мекеме медициналық көмек көрсетеді.

Қала бойынша №14 емдеу орталығы 38 мектеппен жұмыс істейді. Алайда балалар мен жасөспірімдер арасында көз және эндокриникалық аурулар белең алған. Гаджетке тым тәуелділік көз ауруының көбеюіне ықпал етіп отыр. Ол ол ма, артық салмақ та алаңдатарлық жағдайға жеткен. Балалардың тамақтануы да – өзекті мәселе. Консервант өнімдерін көп қолданғандықтан эндикринологиялық аурулар асқынып тұр.
Мамандар жаңа жүйе арқылы ауруды алдын ала анықтай алады. Сондай-ақ, тіркелген емханаларға жібереді. Әрі қарай балалар диспансерлік есепке алынып, оңалту шаралары жүргізіледі.

Баспасөз турында №14 емдеу орталығының бас дәрігері Динара Қыдырбаева отбасындағы кикілжің, тұрмыстық зорлық-зомбылық жағдайлары бойынша психолог көмегіне жиі жүгінетін оқушылардың аз емес екенін жеткізді. Бірақ мектептегі 500 балаға бір мейірбикеге белгіленгенін ескерсек, жаңа жүйенің тиімділігі қаншалықты деңгейде екен деген ой келеді. Себебі, мұнда 3600 бала оқиды. Ал маман жетіспеушілігі кәдімгідей байқалады.

АБАЙ – қазақ құқығының білгірі

Среда, 26 Февраль 2020 03:38

Шымкенттегі қалалық сотта «Абай қазақ құқығының білгірі» тақырыбында Абай оқулары өтті. Ерекше форматтағы басқосуға қалалық, аудандық соттардың төрағалары мен судьялары, зиялы қауым өкілдері, сот қызметкерлері және БАҚ өкілдері қатысты.

Абай оқулары 1

Елбасының «Рухани жаңғыру» бағдарламасы аясында ұйымдастырылған шараға келген қонақтар мен қатысушылар кемеңгердің өмірі мен шығармаларына арналған кітап көрмесімен танысты. Сонан соң, Абай туралы деректі фильмді тамашалады. Сөз алған Шымкент қалалық сотының төрағасы Ербол Рахымбеков Абай мұрасының өзектілігі мен маңыздылығын атап өтті.

– Абай Құнанбайұлының 175 жылдық мерейтойына орай, қалалық сотта 6 ауқымды шара өткізіледі. Бұл сот қызметкерлерінің ой-өрісін кеңейтіп, рухани жаңғыру мақсатында ұйымдастырылады. Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың «Абай және XXI ғасырдағы Қазақстан» атты мақаласында ұлы ақынның шығармалары бүгінде өзектілігін жоғалтқан жоқ. Абайдың ой-тұжырымдары барлық адамға рухани азық бола алады» деген болатын, - деді сот төрағасы. Ерекше форматтағы жиында ЖОО-ның оқытушылары ұлы ақынның қара сөздерінен үзінді оқып, ойшылдың көркемсөз шеберлігін паш етті. Сондай-ақ кемеңгердің ағартушы, классик қана емес, қара қылды қақ жарған әділ болғандығы да жаңа қырынан танылды.

Басқосуда абайтанушы ғалым, филология ғылымдарының кандидаты Мақсат Әліпханұлы, тарих ғылымдарының кандидаты, доцент Баршагүл Исабек Ұлы Абайдың өлеңдерінің рухани құндылығын таныта түсті. Ал қалалық соттың алқа төрағасы Мұхтар Парменов және Әл-Фараби аудандық сотының судьясы Ризагүл Жұмаділова «Ұлы Абайдың мұрасы – халықтың рухани қазынасы», «Абай – ұлы ойшыл және ағартушы», «Абай жазған «Қарамола» Ережесі» – рухани құндылық» және «Абайдың дауларға қатысты бітім-биліктері» тақырыптарында жасаған баяндамасы шараның маңыздылығын арттырды.

Мұнан бөлек, қалалық Ж.Шанин атындағы қазақ-драма театрының актері, Қазақстанның мәдениет қайраткері Еркінбек Шымырқұлов Абайдың қара сөздерінен үзінді оқыса, Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі Құрманбай Шойынбаев Абай әндерін орындады. Сонымен қатар, жастар да ақын өлеңдерін оқып, белсенділік танытты.

АУҚЫМДЫ ЖОБАЛАР ЖҮЗЕГЕ АСАДЫ

Пятница, 21 Февраль 2020 03:23

Шымкентте Елбасының «Рухани жаңғыру» бағдарламасы аясында ауқымды жобалар жүзеге асады. Бұл туралы ақпараттық коммуникациялар орталығында өткен брифингте Шымкент қаласы бойынша «Рухани жаңғыру» бөлімінің меңгерушісі Зәуре Оралбаева мәлімдеді.

Рухани жаңғыру

Атап айтсақ, Шымкентте Наурыз мерекесінде ТМД елдерінің мәдени астанасы жылының ашылу салтанаты өтеді. Этноауыл ашылып, қоғамдық және мәдени демалыс орындарында қазақтың халық әндері мен күйлері орындалады.

«Рухани жаңғыру» бағдарламасы бойынша атқарылатын іс-шаралар аясында қаламыздағы тарихи орындардың инфрақұрылымы жаңартылады. Мұнан бөлек, Әл-Фарабидің 1150, Абайдың 175 жылдық мерейтойы жоғары деңгейде өткізіледі.

- Шымкентте өткен жылы «Рухани жаңғыру» бағдарламасы аясында 742-ге жуық түрлі іс-шара ұйымдастырылды. «Дәстүрім асыл қазынам» кітабы, «Ұлттық киімдер» фотоальбомы, «Жаңа ғасыр әуендері» атты жас ақындар антологиясы жарық көрді. Рухани құндылықты байытуға арналған шаралар алдағы уақытта да жалғасын табады,-деді спикер.

Мұнан бөлек, «Туған жер» жобасы бойынша 5-7 сынып оқушыларына арналған «Өлкетану», «Өлкетану хрестоматиясы» кітаптары жарық көрді. Латын графикасына көшу бойынша арнайы желілік кесте әзірленді.
«Кітап оқып, рухани бай бол» байқауы, республикалық «Тұлпар мініп, ту алған» батырлар жырын жатқа айтуға арналған байқауы жоғары деңгейде өткізілді.

Шымкент қалалық тілдерді оқыту-әдістемелік орталығының ұйымдастыруымен Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік педагогикалық университетінде «Мемлекеттік тілдің латын графикасындағы әліпбиінің бірыңғай стандартын енгізу» жайында жалпыхалықтық ашық талқылау өтті. Біршама уақыт бұрын елімізде латын әліпбиі туралы мәселе көтерілген болатын. Алғашқыда жұртшылық жылы қабылдады. Бірақ енгізілген жаңа нұсқалар көпшіліктің көкейіндегісіне дөп келмеді. Бірі – біріншісін, бірі – екінші нұсқасын қолдады. Әрқайсысы өзінше сараптап, өзінше қорытынды жасады. Сөйтіп халық пікірі үшке жарылды.

45

Жаңа әліпбиге диграфтар не үшін керек? «і», «и», «һ», «х» дыбыстарын қалай ажыратамыз? Бұл жөнінде латын әліпбиінің бірыңғай нұсқасын жасау жөнінде филологтар мен тіл мамандары бас қосқан жиында сөз болды. Ғалымдардың пікірінше, маңыздысы сауатты, қате жібермей жазу. Бекітілген латын графикасына негізделген қазақ тілі әліпбиінде 32 әріп бар. Тілдің 28 дыбысын толық қамтиды. Бұған көпшіліктің көзі үйренген. Жазуға да ыңғайлы. Бірақ кемшілігі де бар. Бізге керегі, тіл заңдылығын бұзбайтын жобасы. Жалпыхалықтық талқылауда қалалық тілдерді оқыту орталығының директоры Нұрила Жұманова филологтар мен тіл жанашырларына жетілдірілген үш жобаның бірін таңдауды ұсынды.

– Шымкентте латын әліпбиінің бірыңғай стандартын енгізу жөнінде насихат жұмыстары бәсең. Ғалымдарымыз бен тіл жанашырларынан белсенділік байқалмайды. Орталық тарапынан түрлі әдістемелік оқу құралдары шығарылды. Қолға алынған жобалар да бар. Әйтсе де, латын әліпбиіне негізделген жұмыстардың қажеттілігі сезіледі, – деді ол. Ал орталықтың бөлім басшысы Гүланар Анарбекқызы бекітілген әліпби мен мақұлданған жобалардың артықшығы мен кемшілігіне тоқталды.

-SH диаграфы оқуда қолайсыз. Бір сөзде Ш, бір сөзде СХ болып оқылады. Сол себепті Qoshan (Қошан/Қосхан), aIqyshat (алғышарт/алғысхат), Shynqyshan (Шыңғысхан/Схынғышхан), darishana (дәрісхана/дәрішана), shema (шема/схема) сынды екіұшты оқылатын, контекспен ажырататын сөздер көбейді. СН диграфы таңбалап тұрған Ч әрпімен келетін төл сөз жоқ. Шетелдік сөз де жоқтың қасы,-деген Гүланар Анарбекқызы тіл жанашырларына нұсқалардың дұрысын таңдауды ұсынды.

Сайдың тасындай іріктелген филологтар көкейкесті мәселеге бей-жай қарап жүрген жоқ. Латын әліпбиінде кемшіліктердің барын да жасырмайды. Нақты ережесі бекітілмегендіктен, ала-құла жазылып жүр. Әсіресе, қазақ басылымдарында орфографиялық нормалары сақтала бермейтіні рас. Мәселен, С мен S әрпі дұрыс қолданылмайды. Негізінде әліпбиде ағылшынша С әрпі жоқ. Ал БАҚ саласында әр журналистің, ар ақынның, әр жазушының жазу тілі бөлек. Сондықтан сала мамандары белгілі бір жүйе қалыптасу қажет екенін айтады.

– Латын әліпби тек таңба ауыстыру емес, жазу реформасына айналуы керек. Біріншіден, мұнда тіл ауыспайды, таңба ауысады. Екіншіден, әлемдік лингвистердің айтуынша, дыбыс көп болып, таңба аз болуы керек. Мысалы, ағылшын тілінде 44 дыбыс бар, соны 26 таңбамен беріп отыр. Бізде 28 дыбыс бар, соны 42 әріппен беріп келеміз. Демек, біздің қазіргі кириллицамыз жазуымызды бұзып отырғаны анық. Меніңше, жетілдірілген жобаның аралас нұсқасы дұрыс, – деді профессор, қазақ тілін оқыту әдістемесінің маманы Амангелді Жаппаров. Ал филология ғылымдарының кандидаты, доцент Жүзімкүл Байымбетованың пікірі мүлде бөлек.

– Латын графикасына түріктер ғана емес, әзербайжандар, өзбектер мен түрікмендер де көшкен. Олардың тәжірибелері Ахмет Байтұрсынұлы атындағы институт ғалымдары тарапынан толық зерделенді. Әрбір тіл – жекеше құбылыс. Өзіндік ерекшелігі, ерекше логикасы бар. Өзбек тілінде бір сөз айтсақ, қазақ тілінде ол басқаша естіледі. Мағынасы да өзгеріп кетеді. Әліпби әрбір сөздің мағынасы жоғалмайтындай жасалуы керек. Ауызша бір сөзді ойласақ, қағаз бетіне де солай түсіре алуымыз керек, -дейді доцент.

Басқосуда тіл мамандары өз ойларымен бөлісті. Бекітілген әліпби де, онан бөлек нұсқалары да талқыланды. Қазіргі таңда латын әліпбиіне көшу мәселесі күн тәртібінде тұр. Ең басты қағида – қазақ тілінің төл дыбыстық жүйесін сақтау. Себебі, қазақ тілі – түркі тілдерінің ішіндегі ең негізгісі, ең бай тіл. Өзіміздің бауырлас елдермен түсінісе алатын және бір-біріміздің жазғанымызды оқи алатындай болуымыз керек.

«Мәртебелі поэзия мінберінің» кезекті кездесуі ақын, ҚР Жазушылар одағының мүшесі Баян Тіленшинаның шығармашылығына арналды.

Баян 2

Шымқалалықтар «Отырар» кітапханасында ақын қызын ыстық ықыласпен қарсы алды. Әдеттегідей жыр кешін ақын Нармахан Бегалы жүргізді. Ол Баян Керімқызының шығармашылығы жайында толғана сөз сөйледі. Болмысына шынайы бағасын берді.

– Баян Керімқызы кім? Прозашы ма, ақын ба, педагог па? Әлде композитор ма? Поэзия мінберінің қай қонағы да осал болған емес. Олар тек өлең ғана жазбайды. Әрқайсысының қайталанбайтын әндері, салмақты, пайымды сол сияқты дүниелері бар. Баян Керімқызы поэзияға ғана қалам тартпайды. Әңгіме, хикаяттар да жазады. Яғни ақылын, білімін, қайратын тең ұстаған ақын, – деді Нармахан Бегалы.
Мұнан соң «Отырар» кітапханасының директоры Анар Жаппарқұлова ақынға ізгі тілегін жеткізді.

– Сіздің поэзияда да, прозада да қолтаңбаңыз бар. Педагогикалық әдістемелік «Қазақ ертегілеріндегі психология», «Таным мен тағылым», «Ұстаз беделі неде?» сынды еңбектеріңіздің өзі бір төбе. Бірін-бірі толықтырып тұрады. Шығармаларыңыз арқылы қазақ руханиятына еңбек сіңіріп келесіз. Мәртебелі поэзия мінберінде ақындар ғана емес, Ұлы Абайдың өлеңдері мен әндерінің де қамтылуы байыпты бастама, – деді ол.

Баян

Кездесуде ақынның әрбір жыры, әрбір сөзі шынайы шығып жатты. Мінберге көтерілген Баян Тіленшина оқырманды өзіне бірден тартып әкетті. Тіпті, кеш иесі мен көрермен арасында шектеулі шекара болмады. Стилі ерекше ақын қыздың әдебиетке адалдығы оқырманды еріксіз сүйсінтті.

– «Сұрқия» повесін шығару маған оңай болмады. Қолымда қаражатым жоқ. Төрт бөлмелі пәтерімді кепілдікке қойып, банктен несие алдым,-деген ақын ағынан жарылды. Көпшілік білмейтін сырларын жайып салды. «Ана толғанысы», «Қыз махаббаты» сынды өлеңдерін тебірене оқыды.

Поэзия кешіне арнайы шақырылған өнерпаздар әннен шашу шашты. Сондай-ақ Ұлы Абайдың өлеңдеріне кезек берілді. Ақынды құттықтауға келген достары Баян Керімқызына ізгі ниеттерін білдірді.
Жыр кеші көңіл көкжиегін кеңейтті. Оқырман ақын жырлары арқылы оның ішкі толғанысын, пайымын таныды. Рухты қара өлеңге сусындады. «Мәртебелі поэзия мінберінде» Баян Керімқызы өзін уақыттың тар шеңберіне берілмейтін қаламгер екенін аңғартты.

Қазақ үшін еттен қуатты ас  жоқ. Жесе тісіне, жемесе түсіне кіретін тағамның орны қашан да бөлек. Қазекем келген қонағына қадірлеп, алдына ет тартады. Алайда ұлттық асымыздың атауы бүгінде «бешбармақ» деп айтылып жүргені  бәрімізді қынжылтады.

27879028 159478584850592 4590292717606535168 n

Иә, буы бұрқырап, иісі мұрын жарған қазы-қартасы, жал-жаясы мен жілік-омыртқасы төңкеріліп алдыңа келгенде тәбетіңді ашатын асты үлкен-кіші тамсана жейді. Бірақ төл тағамның «бешбармақ» атауы кім-кімді де еріксіз ойландырады. Асылған етті қалай атаған жөн? «Бешбармақ» деген дүбәрә сөз бізге қайдан келді?

Тіл мамандары үлкен астың қазақшасы қалыптаспаған десе, біреулері орыс тіліне дұрыс аударылмаған, бес саусақты салып жіберіп, қолмен жеуінен шыққан дейді. Зиялы қауым өкілдері «асылған ет» деп атауды ұсынғаны да бар. Бірақ... Ұсыныс нәтижесіз, сөз өзгеріссіз қалды.

Салт-дәстүрі, әдеп-ғұрпы бұзылмаған Оңтүстіктің өзінде бұл тағамды әрқилы атайды. Қамыр ауқат, ет ауқат десе, бәзбіреулері «бешбармақ» дейді. Той думандарда, әртүрлі кештерде ет тартылатын сәтте кейбір асабалардың «бешбармақ» деп хабарлайтыны тағы бар.

Кезінде КТК телеарнасының телевизиялық «Бешбармақ» шоуы болды. Жаңа бағдарламаның жарнамасы жер жарды. Өзбекстан телеарналарының бірінен көшірілген жоба телеарна эфирінен жыл бойы түспеді. Бірақ ұлттық асымыздың атауы көрерменнің наразылығын тудырды. «Алатақиялы ағайындардың бағдарламасын «Палау-шоу» деп аталуы дұрыс. Ал отандық телеарнаға не жорық?! «Бешбармақ» деген қай тілден «қаңғып» кірген тіркес» деп сын айтушылар аз болмады.

«Фиркан», «Жейхун», «Баянсұлу», басқа да толып жатқан сауда орталықтарының сөрелердегі «Апатай», «Сочни», «Кэмми GRAR» кәсіпорындарының ет тағамына салатын жаймалары «бешбармаққа арналған» деп айдарланған.

Тарихи деректер мен әдеби шығармаларды парақтасаң, «бешбармақ» түгілі «бес бармақ» тіркесі де кездеспейді. Тіл мамандарының айтуынша, естияр баланың өзі бас бармақ, балаң үйрек, ортан терек, шылдыр шүмек, кішкене бөбек деп бес саусақты атымен атайды. Батыс, Шығыс, Солтүстік өңірлерде кездеспейтін, ал Оңтүстік астана – Алматыда, ұлыстың ұйытқысы болған Шымкент пен Түркістанда ас мәзіріне мәнсіз мағынамен енген бұл атау қайдан шыққан?

PS.

Орыстардың борщы, өзбектің палауы, ұйғырдың лағманы секілді ұлттық қадірлі асымызды да дұрыс атаумен ұсынсақ, оны тілдік қолданысымызға тұрақты енгізсек, бұл да өз тіліміз бен дәстүрімізге, ата-салтымызға құрмет емес пе? Ендеше аталы астың дұрыс атауын қалай деп алған жөн? Сіз не дейсіз?

Сіз не дейсіз?

Мархабат Байғұт, жазушы:

MG 8423

«Бешбармақ» деу ұлттық тағамды қорлау. Бұл сөзді бұрын отарлау саясаты кезінде генерал-губернаторлар мен олардың жандайшаптары ойлап тапқан. Қолмен жегенді «казахи бешбармачничают» деп әжуалаған. «Бешбармақ» деп айтуға да, жазуға да болмайды»

Сандыбай Боранбаев, филология ғылымдарының докторы:

сандыбай

– «Бешбармақ» – қырғыздарға тән сөз. Ал қазақтың ұлттық тағамына дұрыс атау қолдану мәселесін терминология және тіл комитеті қолға алуы керек. Кейбіреулер «қазақша ет» деп жүр. Бұл да қате. Мен бұл сөздің баламасын түсінбеймін. Сүйсініп жейтін қадірлі асымыз ұлттық ұғымға сай дұрыс атауын табуы қажет.

Гүлзина Қуанышбекқызы, Шымкент қалалық тілдерді оқыту-әдістемелік орталығының бөлім басшысы:

куанышбеккызы

– Бешбармақ соңғы уақытта этнос өкілдерінің айтуымен, ет атауы ретінде қолданыста жүр. Осы орайда атап өтер жайт, «бесбармақ» деген сөздің мағынасы «Қазақ әдеби тілінің сөздігінде» былайша түсіндірілген: «Етке қамыр салып жасалатын қазақтың ұлттық тағамын өзге ұлт өкілдерінің атауы». Ал шындығына келсек, бұл – орыстілді қауымның «бешбармак» деген сөзінің қазақиланған түрі.

Жанат Төлтебаева, қалалық жасөспірімдер кітапханасының сектор меңгерушісі:

Жанат Тультебаева

– Қазақ тіліне тәржімаласақ, «бешбармақ» дегенің – Бесбармақ. Мағынасы түсінікті. Бірақ, қос қолдап асасаң да адамда екі-ақ бармақ бар, ол – екі бас бармақ. Ал бір қолда бес саусақ бар. Қайдан, қалай шықса да, тілімізге жат «бешбармақты» ұлттық тағамымызға таңып алдық. Дұрыс еместігін білсек те, «қыңқ» демейміз.

Шымкентте аптаның әр жұмасын поэзия кешіне айналдыру дәстүрі басталды. «Мәртебелі поэзия мінбері» атты поэзия апталығының кезекті кеші ақын, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері, Қазақстан Республикасы Жазушылар одағы Басқармасының мүшесі Қасымхан Бегмановтың шығармашылығына арналды.

DSC 2649

«Отырар» кітапханасында өткен жыр кешіне өлеңнің киесі мен жүйесін жетік білетін зиялы қауым өкілдері, мәдениет қызметкерлері мен өлеңсүйер қауым жиналды.
Кеш шымылдығын ашқан Шымкент қаласының мәдениет, тілдерді дамыту және архивтер басқармасы басшысының орынбасары Ғалия Шарафиева «Мәртебелі поэзия мінбері» апталығы Мемлекеттік сыйлықтың иегері, белгілі ақын Ұлықбек Есдәулеттен басталып, жерлесіміз, қарымды қаламгер Қасымхан Бегмановпен кездесуге жалғасып отырғанын жеткізді.

– Қаламыз биыл ТМД елдерінің мәдени астанасы атанды. Көптеген мәдени іс-шаралар өткізу жоспарлануда. Соның ішінде поэзия кешінің маңызы зор, - деді ол.
Мәртебелі мінберге көтерілген кеш кейіпкері Қасымхан Бегманов сиясы кеппеген жаңа өлеңдерін оқыды. Ақынды қолдап-қуаттап келген көрерменнің рухын көтерді. Көңілін сергітті.

– Шымкентте мәдениет пен руханиятқа айрықша көңіл бөлінуде. Поэзия алаңы мен поэзия апталығының ашылуы қаламгерлердің жүрегіне жылу ұялатты. Руханиятпен сусындаған ел ешқашан жұтамайды, - дейді ақын ағамыз.

Жұмадағы жүздесуде қалалық мәдениет үйінің өнерпаздары, Оңтүстік Қазақстан педагогикалық институтының студенттері ақын жырларын оқыды. Өлеңдеріне жазылған әндерін орындады. Сондай-ақ ұлы ойшыл Абай жырлары да жырсүйер қауым назарына ұсынылып, әндері шырқалды.

Страница 11 из 45